Gravitational fields: Newton's law and field strength Гравитационное поле: закон Ньютона и напряжённость поля Гравитациялық өріс: Ньютон заңы және өріс кернеулігі
D.1 Gravitational fields · Lesson 1 · 40 minutes D.1 Gravitational fields · Урок 1 · 40 минут D.1 Gravitational fields · 1-сабақ · 40 минут
1 Lesson goalsЦели урокаСабақтың мақсаттары
By the end of the lesson you can: К концу урока ты умеешь: Сабақтың соңында сен:
- State Newton's law of gravitation \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) and explain why \(r\) is measured between centres. Записать закон всемирного тяготения (Newton's law of gravitation) \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) и объяснить, почему \(r\) — расстояние между центрами. Бүкіләлемдік тартылыс заңын (Newton's law of gravitation) \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) жаза аласың және \(r\) неге центрлер арасындағы қашықтық екенін түсіндіре аласың.
- Define gravitational field strength \(g=\dfrac{F}{m}\) (unit N kg⁻¹). Дать определение напряжённости гравитационного поля (gravitational field strength) \(g=\dfrac{F}{m}\), единица N kg⁻¹. Гравитациялық өріс кернеулігінің (gravitational field strength) анықтамасын бере аласың: \(g=\dfrac{F}{m}\), бірлігі N kg⁻¹.
- Calculate \(g=\dfrac{GM}{r^2}\), also at a height \(h\) above a planet: \(r=R+h\). Вычислять \(g=\dfrac{GM}{r^2}\), в том числе на высоте \(h\) над планетой: \(r=R+h\). \(g=\dfrac{GM}{r^2}\) есептей аласың, планета бетінен \(h\) биіктікте де: \(r=R+h\).
- Draw field lines: radial around a planet, uniform near the surface. Рисовать линии поля (field lines): радиальные вокруг планеты, однородные у поверхности. Өріс сызықтарын (field lines) сала аласың: планета айналасында радиалды, бетіне жақын біртекті.
2 Physics around usФизика вокруг насАйналадағы физика
You know that \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\). But scientists who mapped the Earth very precisely found that g is not the same everywhere: about 9.76 N kg⁻¹ on top of a high mountain in Peru and about 9.83 N kg⁻¹ in the Arctic Ocean. Why could that be? Keep this question in mind. Ты знаешь, что \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\). Но учёные очень точно измерили Землю и выяснили: g не везде одинаково. На вершине высокой горы в Перу около 9,76 N kg⁻¹, а в Северном Ледовитом океане около 9,83 N kg⁻¹. Почему так может быть? Запомни этот вопрос. Сен \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\) екенін білесің. Бірақ ғалымдар Жерді өте дәл өлшеп, g барлық жерде бірдей емес екенін анықтады: Перудегі биік таудың басында шамамен 9,76 N kg⁻¹, ал Солтүстік Мұзды мұхитта шамамен 9,83 N kg⁻¹. Неге солай болуы мүмкін? Осы сұрақты есіңде сақта.
3 TheoryТеорияТеория
3.1 Newton's law of gravitation 3.1 Закон всемирного тяготения (Newton's law of gravitation) 3.1 Бүкіләлемдік тартылыс заңы (Newton's law of gravitation)
Any two masses attract each other. The force is bigger when the masses are bigger, and smaller when they are further apart. Любые две массы притягивают друг друга. Сила тем больше, чем больше массы, и тем меньше, чем дальше они друг от друга. Кез келген екі масса бір-бірін тартады. Массалар үлкен болса, күш үлкен болады, ал олар алыстаған сайын күш азаяды.
- \(M, m\) — the two masses (kg)\(M, m\) — две массы (kg)\(M, m\) — екі масса (kg)
- \(r\) — distance between their centres (m)\(r\) — расстояние между их центрами (m)\(r\) — олардың центрлері арасындағы қашықтық (m)
- \(G = 6.67\times10^{-11}\ \text{N m}^2\,\text{kg}^{-2}\) — the gravitational constant\(G = 6.67\times10^{-11}\ \text{N m}^2\,\text{kg}^{-2}\) — гравитационная постоянная (gravitational constant)\(G = 6.67\times10^{-11}\ \text{N m}^2\,\text{kg}^{-2}\) — гравитациялық тұрақты (gravitational constant)
\(F \propto Mm\) and \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). This is called an inverse square law: double the distance → the force becomes 4 times smaller. \(F \propto Mm\) и \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). Это закон обратных квадратов (inverse square law): расстояние ×2 → сила меньше в 4 раза. \(F \propto Mm\) және \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). Бұл кері квадраттар заңы (inverse square law): қашықтық ×2 → күш 4 есе азаяды.
Both masses feel forces of the same size in opposite directions (Newton's third law) — even if one mass is much bigger. Обе массы чувствуют силы одинаковой величины, направленные в разные стороны (третий закон Ньютона), даже если одна масса намного больше. Екі масса да бірдей шамадағы, қарама-қарсы бағытталған күштерді сезінеді (Ньютонның үшінші заңы), тіпті бір масса әлдеқайда үлкен болса да.
3.2 Planets as point masses 3.2 Планета как точечная масса (point mass) 3.2 Планета нүктелік масса (point mass) ретінде
Newton's law is written for point masses (tiny dots). A planet is huge — but a uniform sphere acts as if all its mass were at its centre. So for planets, stars and balls, \(r\) is measured from centre to centre. Закон Ньютона записан для точечных масс (очень маленьких точек). Планета огромная, но однородный шар действует так, будто вся его масса собрана в центре. Поэтому для планет, звёзд и шаров \(r\) отсчитывают от центра до центра. Ньютон заңы нүктелік массалар (өте кішкентай нүктелер) үшін жазылған. Планета өте үлкен, бірақ біртекті шар бүкіл массасы центрінде жиналғандай әрекет етеді. Сондықтан планеталар, жұлдыздар мен шарлар үшін \(r\) центрден центрге дейін өлшенеді.
3.3 Gravitational field and field strength 3.3 Гравитационное поле и его напряжённость 3.3 Гравитациялық өріс және оның кернеулігі
A gravitational field is a region of space where a mass feels a force because of its mass. There is a field all around the Earth — even in this classroom. Гравитационное поле (gravitational field) — это область пространства, где масса чувствует силу из-за того, что у неё есть масса. Вокруг Земли везде есть поле, даже в этом классе. Гравитациялық өріс (gravitational field) — массасы бар дене күш сезінетін кеңістік аймағы. Жердің айналасында барлық жерде өріс бар, тіпті осы сыныпта да.
Put Newton's law into \(g = F/m\) — the small mass \(m\) cancels: Подставим закон Ньютона в \(g = F/m\) — маленькая масса \(m\) сокращается: Ньютон заңын \(g = F/m\) өрнегіне қоямыз — кішкентай \(m\) массасы қысқарады:
So \(g\) depends only on the planet (\(M\)) and on the distance from its centre (\(r\)) — not on the object. Значит, \(g\) зависит только от планеты (\(M\)) и от расстояния до её центра (\(r\)), а не от тела. Демек, \(g\) тек планетаға (\(M\)) және оның центріне дейінгі қашықтыққа (\(r\)) байланысты, денеге байланысты емес.
3.4 Field lines 3.4 Линии поля (field lines) 3.4 Өріс сызықтары (field lines)
- Arrows show the direction a mass would accelerate.Стрелки показывают, куда ускорялась бы масса.Бағыттауыштар масса қай жаққа үдейтінін көрсетеді.
- Lines close together = strong field. Lines far apart = weak field.Линии густо = поле сильное. Линии редко = поле слабое.Сызықтар жиі = өріс күшті. Сызықтар сирек = өріс әлсіз.
- Around a planet the field is radial. Close to the surface (a small region) it is almost uniform: parallel, equally spaced lines.Вокруг планеты поле радиальное (radial). У поверхности, на маленьком участке, оно почти однородное (uniform): линии параллельны, расстояния между ними одинаковые.Планета айналасында өріс радиалды (radial). Бетке жақын кішкентай аймақта ол дерлік біртекті (uniform): сызықтар параллель, ара қашықтықтары бірдей.
4 Formulas of the lessonФормулы урокаСабақтың формулалары
| FormulaФормулаФормула | In data booklet?Есть в data booklet?Data booklet-те бар ма? |
|---|---|
| \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) | YesДаИә |
| \(g=\dfrac{F}{m}\) | YesДаИә |
| \(g=\dfrac{GM}{r^2}\) | YesДаИә |
| \(G = 6.67\times10^{-11}\ \text{N m}^2\,\text{kg}^{-2}\) | Yes (constants)Да (в таблице констант)Иә (тұрақтылар кестесінде) |
| \(r = R + h\) | No — remember it!Нет — запомни!Жоқ — есте сақта! |
| r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9 | No — understand it!Нет — пойми это!Жоқ — түсін! |
5 Worked examplesРазобранные примерыШығарылған мысалдар
\(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(M_M = 7.35\times10^{22}\) kg, \(r = 3.84\times10^{8}\) m
\(M = 6.42\times10^{23}\) kg, \(R = 3.39\times10^{6}\) m
\(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m
6 Pictures of the fieldКартинки поляӨрістің суреттері
7 Activity: explore the fieldАктивность: исследуй полеБелсенділік: өрісті зерттe
Move the sliders. The orange dot is a 1 kg test mass. Watch the arrow (force), the number \(g\) and the graph. Двигай ползунки. Оранжевая точка — пробная масса 1 kg. Смотри на стрелку (силу), число \(g\) и график. Жүгірткілерді жылжыт. Қызғылт сары нүкте — 1 kg сынақ массасы. Бағыттауышқа (күшке), \(g\) санына және графикке қара.
Predict first, then check with the slidersСначала предскажи, потом проверь ползункамиАлдымен болжа, содан кейін жүгірткілермен тексер
Planet = Earth (mass × 1). On the surface \(g = 9.81\) N kg⁻¹.Планета = Земля (масса × 1). На поверхности \(g = 9.81\) N kg⁻¹.Планета = Жер (масса × 1). Бетінде \(g = 9.81\) N kg⁻¹.
| r | Your prediction of g (N kg⁻¹)Твой прогноз g (N kg⁻¹)Сенің g болжамың (N kg⁻¹) | |
|---|---|---|
| 2R | ||
| 3R | ||
| 4R |
8 Practice problemsЗадачиЕсептер
\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
This is about 10⁹ times smaller than their weight (≈ 600 N) — far too small to notice. Gravity is strong only when at least one mass is huge (like a planet). Это примерно в 10⁹ раз меньше их веса (≈ 600 N), заметить невозможно. Гравитация сильная, только если хотя бы одна масса огромная (как планета). Бұл олардың салмағынан (≈ 600 N) шамамен 10⁹ есе аз, байқау мүмкін емес. Гравитация массалардың кем дегенде біреуі өте үлкен болғанда ғана (планета сияқты) күшті.
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
Close to Earth's value — Venus is a similar size and mass. Близко к земному значению: Венера похожа на Землю по размеру и массе. Жердегі мәнге жақын: Шолпан өлшемі мен массасы бойынша Жерге ұқсас.
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
\(\begin{aligned}g&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times5.97\times10^{24}}{(2.657\times10^{7})^2}\\&\approx 0.564\ \text{N kg}^{-1}\end{aligned}\)
Common mistake: using \(r = 20\,200\) km. Always add the radius! Частая ошибка: взять \(r = 20\,200\) km. Всегда прибавляй радиус! Жиі қате: \(r = 20\,200\) km алу. Әрқашан радиусты қос!
9 Exam-style questionЗадача в стиле экзаменаЕмтихан үлгісіндегі есеп
Paper 1A
A planet has a mass four times the mass of the Earth and a radius twice the radius of the Earth. The gravitational field strength at the surface of the Earth is \(g\). What is the gravitational field strength at the surface of the planet?
- \(\dfrac{g}{2}\)
- \(g\)
- \(2g\)
- \(4g\)
Show answer and markschemeПоказать ответ и markschemeЖауабы мен markscheme-ді көрсету
Answer: B
\(g = \dfrac{GM}{R^2}\). New planet: \(g' = \dfrac{G(4M)}{(2R)^2} = \dfrac{4}{4}\cdot\dfrac{GM}{R^2} = g\)
Ловушка: если забыть возвести 2 в квадрат, получится 2g (вариант C). Тұзақ: 2-ні квадраттауды ұмытсаң, 2g шығады (C нұсқасы).
10 Mini-testМини-тестШағын тест
11 Summary — remember thisИтог — запомниҚорытынды — есте сақта
- Any two masses attract: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).Любые две массы притягиваются: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).Кез келген екі масса тартылады: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).
- For planets and spheres, \(r\) is from centre to centre; at height \(h\): \(r = R + h\).Для планет и шаров \(r\) — от центра до центра; на высоте \(h\): \(r = R + h\).Планеталар мен шарлар үшін \(r\) — центрден центрге дейін; \(h\) биіктікте: \(r = R + h\).
- \(g = \dfrac{F}{m}\) = force per kg; unit N kg⁻¹; it is a vector towards the centre.\(g = \dfrac{F}{m}\) — сила на 1 kg; единица N kg⁻¹; это вектор, направленный к центру.\(g = \dfrac{F}{m}\) — 1 kg-ға келетін күш; бірлігі N kg⁻¹; центрге бағытталған вектор.
- \(g = \dfrac{GM}{r^2}\): distance × 2 → g ÷ 4.\(g = \dfrac{GM}{r^2}\): расстояние × 2 → g ÷ 4.\(g = \dfrac{GM}{r^2}\): қашықтық × 2 → g ÷ 4.
- Field lines: radial around a planet, uniform near the surface; dense lines = strong field.Линии поля: радиальные вокруг планеты, однородные у поверхности; густые линии = сильное поле.Өріс сызықтары: планета айналасында радиалды, бетке жақын біртекті; жиі сызықтар = күшті өріс.
12 HomeworkДомашнее заданиеҮй тапсырмасы
Solve in your notebook. Show every step.Решай в тетради. Пиши каждый шаг.Дәптерде шығар. Әр қадамды жаз.