Physics HL · D.1

Gravitational fields: Newton's law and field strength Гравитационное поле: закон Ньютона и напряжённость поля Гравитациялық өріс: Ньютон заңы және өріс кернеулігі

D.1 Gravitational fields · Lesson 1 · 40 minutes D.1 Gravitational fields · Урок 1 · 40 минут D.1 Gravitational fields · 1-сабақ · 40 минут

1 Lesson goalsЦели урокаСабақтың мақсаттары

By the end of the lesson you can: К концу урока ты умеешь: Сабақтың соңында сен:

  1. State Newton's law of gravitation \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) and explain why \(r\) is measured between centres. Записать закон всемирного тяготения (Newton's law of gravitation) \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) и объяснить, почему \(r\) — расстояние между центрами. Бүкіләлемдік тартылыс заңын (Newton's law of gravitation) \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\) жаза аласың және \(r\) неге центрлер арасындағы қашықтық екенін түсіндіре аласың.
  2. Define gravitational field strength \(g=\dfrac{F}{m}\) (unit N kg⁻¹). Дать определение напряжённости гравитационного поля (gravitational field strength) \(g=\dfrac{F}{m}\), единица N kg⁻¹. Гравитациялық өріс кернеулігінің (gravitational field strength) анықтамасын бере аласың: \(g=\dfrac{F}{m}\), бірлігі N kg⁻¹.
  3. Calculate \(g=\dfrac{GM}{r^2}\), also at a height \(h\) above a planet: \(r=R+h\). Вычислять \(g=\dfrac{GM}{r^2}\), в том числе на высоте \(h\) над планетой: \(r=R+h\). \(g=\dfrac{GM}{r^2}\) есептей аласың, планета бетінен \(h\) биіктікте де: \(r=R+h\).
  4. Draw field lines: radial around a planet, uniform near the surface. Рисовать линии поля (field lines): радиальные вокруг планеты, однородные у поверхности. Өріс сызықтарын (field lines) сала аласың: планета айналасында радиалды, бетіне жақын біртекті.

2 Physics around usФизика вокруг насАйналадағы физика

You know that \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\). But scientists who mapped the Earth very precisely found that g is not the same everywhere: about 9.76 N kg⁻¹ on top of a high mountain in Peru and about 9.83 N kg⁻¹ in the Arctic Ocean. Why could that be? Keep this question in mind. Ты знаешь, что \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\). Но учёные очень точно измерили Землю и выяснили: g не везде одинаково. На вершине высокой горы в Перу около 9,76 N kg⁻¹, а в Северном Ледовитом океане около 9,83 N kg⁻¹. Почему так может быть? Запомни этот вопрос. Сен \(g \approx 9.81\ \text{m s}^{-2}\) екенін білесің. Бірақ ғалымдар Жерді өте дәл өлшеп, g барлық жерде бірдей емес екенін анықтады: Перудегі биік таудың басында шамамен 9,76 N kg⁻¹, ал Солтүстік Мұзды мұхитта шамамен 9,83 N kg⁻¹. Неге солай болуы мүмкін? Осы сұрақты есіңде сақта.

Question for the end of the lessonВопрос на конец урокаСабақ соңына сұрақ Astronauts on the International Space Station (ISS) float. Does that mean there is no gravity at the ISS? Космонавты на Международной космической станции (МКС) парят. Значит ли это, что там нет гравитации? Халықаралық ғарыш станциясындағы (ХҒС) ғарышкерлер қалқып жүреді. Бұл онда гравитация жоқ дегенді білдіре ме?
TOK Newton's law tells us how strongly masses attract, but not why they attract. Is a law that predicts without explaining still good science? Закон Ньютона говорит, насколько сильно массы притягиваются, но не говорит, почему. Хорошая ли это наука, если закон предсказывает, но не объясняет? Ньютон заңы массалардың қаншалықты күшті тартылатынын айтады, бірақ неге тартылатынын айтпайды. Түсіндірмей, тек болжайтын заң жақсы ғылым ба?

3 TheoryТеорияТеория

3.1 Newton's law of gravitation 3.1 Закон всемирного тяготения (Newton's law of gravitation) 3.1 Бүкіләлемдік тартылыс заңы (Newton's law of gravitation)

Any two masses attract each other. The force is bigger when the masses are bigger, and smaller when they are further apart. Любые две массы притягивают друг друга. Сила тем больше, чем больше массы, и тем меньше, чем дальше они друг от друга. Кез келген екі масса бір-бірін тартады. Массалар үлкен болса, күш үлкен болады, ал олар алыстаған сайын күш азаяды.

\[F=\frac{GMm}{r^2}\]

\(F \propto Mm\) and \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). This is called an inverse square law: double the distance → the force becomes 4 times smaller. \(F \propto Mm\) и \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). Это закон обратных квадратов (inverse square law): расстояние ×2 → сила меньше в 4 раза. \(F \propto Mm\) және \(F \propto \dfrac{1}{r^2}\). Бұл кері квадраттар заңы (inverse square law): қашықтық ×2 → күш 4 есе азаяды.

Both masses feel forces of the same size in opposite directions (Newton's third law) — even if one mass is much bigger. Обе массы чувствуют силы одинаковой величины, направленные в разные стороны (третий закон Ньютона), даже если одна масса намного больше. Екі масса да бірдей шамадағы, қарама-қарсы бағытталған күштерді сезінеді (Ньютонның үшінші заңы), тіпті бір масса әлдеқайда үлкен болса да.

3.2 Planets as point masses 3.2 Планета как точечная масса (point mass) 3.2 Планета нүктелік масса (point mass) ретінде

Newton's law is written for point masses (tiny dots). A planet is huge — but a uniform sphere acts as if all its mass were at its centre. So for planets, stars and balls, \(r\) is measured from centre to centre. Закон Ньютона записан для точечных масс (очень маленьких точек). Планета огромная, но однородный шар действует так, будто вся его масса собрана в центре. Поэтому для планет, звёзд и шаров \(r\) отсчитывают от центра до центра. Ньютон заңы нүктелік массалар (өте кішкентай нүктелер) үшін жазылған. Планета өте үлкен, бірақ біртекті шар бүкіл массасы центрінде жиналғандай әрекет етеді. Сондықтан планеталар, жұлдыздар мен шарлар үшін \(r\) центрден центрге дейін өлшенеді.

Exam trap!Ловушка на экзамене!Емтихандағы тұзақ! A satellite is at height \(h\) above a planet of radius \(R\). Then \(r = R + h\), not \(h\). And convert km → m! Спутник на высоте \(h\) над планетой радиуса \(R\). Тогда \(r = R + h\), а не \(h\). И не забудь перевести km → m! Серік радиусы \(R\) планетадан \(h\) биіктікте тұр. Онда \(r = R + h\), \(h\) емес. Және km → m аударуды ұмытпа!

3.3 Gravitational field and field strength 3.3 Гравитационное поле и его напряжённость 3.3 Гравитациялық өріс және оның кернеулігі

A gravitational field is a region of space where a mass feels a force because of its mass. There is a field all around the Earth — even in this classroom. Гравитационное поле (gravitational field) — это область пространства, где масса чувствует силу из-за того, что у неё есть масса. Вокруг Земли везде есть поле, даже в этом классе. Гравитациялық өріс (gravitational field) — массасы бар дене күш сезінетін кеңістік аймағы. Жердің айналасында барлық жерде өріс бар, тіпті осы сыныпта да.

DefinitionОпределениеАнықтама Gravitational field strength \(g\) at a point is the force per unit mass on a small point mass placed there: Напряжённость гравитационного поля (gravitational field strength) \(g\) в точке — это сила, действующая на единицу массы маленькой точечной массы в этой точке: Нүктедегі гравитациялық өріс кернеулігі (gravitational field strength) \(g\) — сол нүктеге қойылған кішкентай нүктелік массаның бірлігіне әсер ететін күш:
\[g=\frac{F}{m}\qquad \text{unit: N kg}^{-1} = \text{m s}^{-2}\]
\(g\) is a vector: it points towards the centre of the planet. \(g\) — вектор: он направлен к центру планеты. \(g\) — вектор: ол планетаның центріне қарай бағытталған.

Put Newton's law into \(g = F/m\) — the small mass \(m\) cancels: Подставим закон Ньютона в \(g = F/m\) — маленькая масса \(m\) сокращается: Ньютон заңын \(g = F/m\) өрнегіне қоямыз — кішкентай \(m\) массасы қысқарады:

\[g=\frac{F}{m}=\frac{GMm}{r^2}\cdot\frac{1}{m}=\frac{GM}{r^2}\]

So \(g\) depends only on the planet (\(M\)) and on the distance from its centre (\(r\)) — not on the object. Значит, \(g\) зависит только от планеты (\(M\)) и от расстояния до её центра (\(r\)), а не от тела. Демек, \(g\) тек планетаға (\(M\)) және оның центріне дейінгі қашықтыққа (\(r\)) байланысты, денеге байланысты емес.

3.4 Field lines 3.4 Линии поля (field lines) 3.4 Өріс сызықтары (field lines)

4 Formulas of the lessonФормулы урокаСабақтың формулалары

FormulaФормулаФормула In data booklet?Есть в data booklet?Data booklet-те бар ма?
\(F=\dfrac{GMm}{r^2}\)YesДаИә
\(g=\dfrac{F}{m}\)YesДаИә
\(g=\dfrac{GM}{r^2}\)YesДаИә
\(G = 6.67\times10^{-11}\ \text{N m}^2\,\text{kg}^{-2}\)Yes (constants)Да (в таблице констант)Иә (тұрақтылар кестесінде)
\(r = R + h\)No — remember it!Нет — запомни!Жоқ — есте сақта!
r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9r × 2 → F, g ÷ 4; r × 3 → F, g ÷ 9No — understand it!Нет — пойми это!Жоқ — түсін!

5 Worked examplesРазобранные примерыШығарылған мысалдар

Example 1. Find the gravitational force between the Earth and the Moon. Пример 1. Найди силу гравитационного притяжения между Землёй и Луной. 1-мысал. Жер мен Ай арасындағы гравитациялық тартылыс күшін тап.
\(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(M_M = 7.35\times10^{22}\) kg, \(r = 3.84\times10^{8}\) m
1
\(F=\dfrac{GM_EM_M}{r^2}\)
Why: two spheres → use centre-to-centre distance.Почему: два шара → берём расстояние между центрами.Неге: екі шар → центрлер арасындағы қашықтықты аламыз.
2
\(F=\dfrac{\begin{gathered}6.67\times10^{-11}\times5.97\times10^{24}\\ {}\times7.35\times10^{22}\end{gathered}}{(3.84\times10^{8})^2}\)
Why: all values are already in SI units (kg, m).Почему: все величины уже в единицах СИ (kg, m).Неге: барлық шамалар SI бірліктерінде (kg, m).
3
\(F \approx 1.98\times10^{20}\ \text{N}\)
Why: calculator — use the ×10ˣ key for powers of ten and brackets for \(r^2\).Почему: на калькуляторе Casio степени десяти вводи кнопкой ×10ˣ, а \(r^2\) бери в скобки.Неге: Casio калькуляторында онның дәрежесін ×10ˣ батырмасымен енгіз, \(r^2\)-ты жақшаға ал.
Example 2. Find the gravitational field strength on the surface of Mars. Пример 2. Найди напряжённость гравитационного поля на поверхности Марса. 2-мысал. Марс бетіндегі гравитациялық өріс кернеулігін тап.
\(M = 6.42\times10^{23}\) kg, \(R = 3.39\times10^{6}\) m
1
\(g=\dfrac{GM}{R^2}\)
Why: on the surface, distance from centre = radius.Почему: на поверхности расстояние до центра = радиус.Неге: бетінде центрге дейінгі қашықтық = радиус.
2
\(\begin{aligned}g&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times6.42\times10^{23}}{(3.39\times10^{6})^2}\\&\approx 3.73\ \text{N kg}^{-1}\end{aligned}\)
3
Check: 3.73 is about 38% of 9.81 — on Mars you would weigh much less. ✔ Проверка: 3,73 — это около 38% от 9,81. На Марсе ты весил бы намного меньше. ✔ Тексеру: 3,73 — 9,81-дің шамамен 38%-ы. Марста салмағың әлдеқайда аз болар еді. ✔
Example 3. The ISS orbits 400 km above the Earth's surface. Find \(g\) at the ISS. Пример 3. МКС летает на высоте 400 km над поверхностью Земли. Найди \(g\) на МКС. 3-мысал. ХҒС Жер бетінен 400 km биіктікте ұшады. ХҒС-тағы \(g\)-ны тап.
\(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m
1
\(\begin{aligned}r &= R_E + h\\&= 6.37\times10^{6} + 0.40\times10^{6}\\&= 6.77\times10^{6}\ \text{m}\end{aligned}\)
Why: distance from the centre, and 400 km = 0.40 × 10⁶ m.Почему: расстояние от центра, и 400 km = 0,40 × 10⁶ m.Неге: центрден қашықтық, және 400 km = 0,40 × 10⁶ m.
2
\(\begin{aligned}g&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times5.97\times10^{24}}{(6.77\times10^{6})^2}\\&\approx 8.69\ \text{N kg}^{-1}\end{aligned}\)
3
That is almost 90% of \(g\) on the surface! Remember this for the ISS question. Это почти 90% от \(g\) на поверхности! Запомни это для вопроса про МКС. Бұл жер бетіндегі \(g\)-ның 90%-ына жуық! ХҒС туралы сұрақ үшін осыны есте сақта.

6 Pictures of the fieldКартинки поляӨрістің суреттері

M
Radial field: lines point to the centre and spread out → g gets weaker further away.Радиальное поле: линии направлены к центру и расходятся → дальше от планеты g слабее.Радиалды өріс: сызықтар центрге бағытталған және алшақтайды → алыстаған сайын g әлсірейді.
Earth's surface
Uniform field near the surface: parallel, equally spaced lines → g is the same everywhere in the room.Однородное поле у поверхности: линии параллельны и на равных расстояниях → g одинаково по всему классу.Бетке жақын біртекті өріс: сызықтар параллель, ара қашықтығы бірдей → g бүкіл сыныпта бірдей.
M m FF r
Same size forces on both masses; r is measured between centres.Силы на обе массы одинаковые по величине; r — между центрами.Екі массаға әсер ететін күштер шамасы бірдей; r — центрлер арасында.

7 Activity: explore the fieldАктивность: исследуй полеБелсенділік: өрісті зерттe

Move the sliders. The orange dot is a 1 kg test mass. Watch the arrow (force), the number \(g\) and the graph. Двигай ползунки. Оранжевая точка — пробная масса 1 kg. Смотри на стрелку (силу), число \(g\) и график. Жүгірткілерді жылжыт. Қызғылт сары нүкте — 1 kg сынақ массасы. Бағыттауышқа (күшке), \(g\) санына және графикке қара.

ggg9.81N kg⁻¹
Force on 1 kgСила на 1 kg1 kg-ға күш9.81N

Predict first, then check with the slidersСначала предскажи, потом проверь ползункамиАлдымен болжа, содан кейін жүгірткілермен тексер

Planet = Earth (mass × 1). On the surface \(g = 9.81\) N kg⁻¹.Планета = Земля (масса × 1). На поверхности \(g = 9.81\) N kg⁻¹.Планета = Жер (масса × 1). Бетінде \(g = 9.81\) N kg⁻¹.

rYour prediction of g (N kg⁻¹)Твой прогноз g (N kg⁻¹)Сенің g болжамың (N kg⁻¹)
2R
3R
4R

8 Practice problemsЗадачиЕсептер

\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m\(G = 6.67\times10^{-11}\) N m² kg⁻², \(M_E = 5.97\times10^{24}\) kg, \(R_E = 6.37\times10^{6}\) m

1 Two students, 60 kg and 50 kg, sit 1.0 m apart (centre to centre). Calculate the gravitational force between them. Why don't they feel it? Два ученика массой 60 kg и 50 kg сидят на расстоянии 1,0 m (между центрами). Вычисли силу притяжения между ними. Почему они её не чувствуют? Массалары 60 kg және 50 kg екі оқушы бір-бірінен 1,0 m қашықтықта (центрлер арасы) отыр. Олардың арасындағы тартылыс күшін есепте. Неге олар оны сезбейді?
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
\(\begin{aligned}F&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times60\times50}{1.0^2}\\&=2.0\times10^{-7}\ \text{N}\end{aligned}\)
This is about 10⁹ times smaller than their weight (≈ 600 N) — far too small to notice. Gravity is strong only when at least one mass is huge (like a planet). Это примерно в 10⁹ раз меньше их веса (≈ 600 N), заметить невозможно. Гравитация сильная, только если хотя бы одна масса огромная (как планета). Бұл олардың салмағынан (≈ 600 N) шамамен 10⁹ есе аз, байқау мүмкін емес. Гравитация массалардың кем дегенде біреуі өте үлкен болғанда ғана (планета сияқты) күшті.
2 Venus has mass \(4.87\times10^{24}\) kg and radius \(6.05\times10^{6}\) m. Calculate the gravitational field strength on its surface. Масса Венеры \(4.87\times10^{24}\) kg, радиус \(6.05\times10^{6}\) m. Вычисли напряжённость гравитационного поля на её поверхности. Шолпанның массасы \(4.87\times10^{24}\) kg, радиусы \(6.05\times10^{6}\) m. Оның бетіндегі гравитациялық өріс кернеулігін есепте.
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
\(\begin{aligned}g&=\dfrac{GM}{R^2}\\&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times4.87\times10^{24}}{(6.05\times10^{6})^2}\\&\approx 8.87\ \text{N kg}^{-1}\end{aligned}\)
Close to Earth's value — Venus is a similar size and mass. Близко к земному значению: Венера похожа на Землю по размеру и массе. Жердегі мәнге жақын: Шолпан өлшемі мен массасы бойынша Жерге ұқсас.
3 GPS satellites orbit 20 200 km above the Earth's surface. Calculate \(g\) at their orbit. Спутники GPS летают на высоте 20 200 km над поверхностью Земли. Вычисли \(g\) на их орбите. GPS серіктері Жер бетінен 20 200 km биіктікте ұшады. Олардың орбитасындағы \(g\)-ны есепте.
Show solutionПоказать решениеШешуін көрсету
\(\begin{aligned}r &= R_E + h\\&= 6.37\times10^{6} + 20.2\times10^{6}\\&= 2.657\times10^{7}\ \text{m}\end{aligned}\)
\(\begin{aligned}g&=\dfrac{6.67\times10^{-11}\times5.97\times10^{24}}{(2.657\times10^{7})^2}\\&\approx 0.564\ \text{N kg}^{-1}\end{aligned}\)
Common mistake: using \(r = 20\,200\) km. Always add the radius! Частая ошибка: взять \(r = 20\,200\) km. Всегда прибавляй радиус! Жиі қате: \(r = 20\,200\) km алу. Әрқашан радиусты қос!

9 Exam-style questionЗадача в стиле экзаменаЕмтихан үлгісіндегі есеп

[1]

Paper 1A

A planet has a mass four times the mass of the Earth and a radius twice the radius of the Earth. The gravitational field strength at the surface of the Earth is \(g\). What is the gravitational field strength at the surface of the planet?

  1. \(\dfrac{g}{2}\)
  2. \(g\)
  3. \(2g\)
  4. \(4g\)
Подсказка-перевод: масса планеты в 4 раза больше массы Земли, радиус в 2 раза больше радиуса Земли. На поверхности Земли напряжённость поля равна \(g\). Чему она равна на поверхности планеты? Аударма-көмек: планетаның массасы Жер массасынан 4 есе, радиусы Жер радиусынан 2 есе үлкен. Жер бетіндегі өріс кернеулігі \(g\). Планета бетіндегі өріс кернеулігі неге тең?
Show answer and markschemeПоказать ответ и markschemeЖауабы мен markscheme-ді көрсету

Answer: B

\(g = \dfrac{GM}{R^2}\). New planet: \(g' = \dfrac{G(4M)}{(2R)^2} = \dfrac{4}{4}\cdot\dfrac{GM}{R^2} = g\)

Ловушка: если забыть возвести 2 в квадрат, получится 2g (вариант C). Тұзақ: 2-ні квадраттауды ұмытсаң, 2g шығады (C нұсқасы).

10 Mini-testМини-тестШағын тест

1. What is the unit of gravitational field strength? Какая единица у напряжённости гравитационного поля? Гравитациялық өріс кернеулігінің бірлігі қандай?
2. The distance between two masses is halved. The force becomes… Расстояние между двумя массами уменьшили в 2 раза. Сила станет… Екі масса арасындағы қашықтықты 2 есе азайтты. Күш қандай болады…
3. True or false: at the ISS, \(g = 0\). Верно или нет: на МКС \(g = 0\). Дұрыс па, бұрыс па: ХҒС-та \(g = 0\).

11 Summary — remember thisИтог — запомниҚорытынды — есте сақта

  1. Any two masses attract: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).Любые две массы притягиваются: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).Кез келген екі масса тартылады: \(F=\dfrac{GMm}{r^2}\).
  2. For planets and spheres, \(r\) is from centre to centre; at height \(h\): \(r = R + h\).Для планет и шаров \(r\) — от центра до центра; на высоте \(h\): \(r = R + h\).Планеталар мен шарлар үшін \(r\) — центрден центрге дейін; \(h\) биіктікте: \(r = R + h\).
  3. \(g = \dfrac{F}{m}\) = force per kg; unit N kg⁻¹; it is a vector towards the centre.\(g = \dfrac{F}{m}\) — сила на 1 kg; единица N kg⁻¹; это вектор, направленный к центру.\(g = \dfrac{F}{m}\) — 1 kg-ға келетін күш; бірлігі N kg⁻¹; центрге бағытталған вектор.
  4. \(g = \dfrac{GM}{r^2}\): distance × 2 → g ÷ 4.\(g = \dfrac{GM}{r^2}\): расстояние × 2 → g ÷ 4.\(g = \dfrac{GM}{r^2}\): қашықтық × 2 → g ÷ 4.
  5. Field lines: radial around a planet, uniform near the surface; dense lines = strong field.Линии поля: радиальные вокруг планеты, однородные у поверхности; густые линии = сильное поле.Өріс сызықтары: планета айналасында радиалды, бетке жақын біртекті; жиі сызықтар = күшті өріс.
Answer to the ISS questionОтвет на вопрос про МКСХҒС туралы сұрақтың жауабы No! At the ISS \(g \approx 8.7\) N kg⁻¹. Astronauts float because they and the station are falling together around the Earth all the time. We will study orbits in the next lessons. Нет! На МКС \(g \approx 8.7\) N kg⁻¹. Космонавты парят, потому что они и станция всё время падают вместе вокруг Земли. Орбиты разберём на следующих уроках. Жоқ! ХҒС-та \(g \approx 8.7\) N kg⁻¹. Ғарышкерлер қалқиды, себебі олар станциямен бірге Жерді айнала үнемі бірге құлап жүреді. Орбиталарды келесі сабақтарда өтеміз.
Back to the startВернёмся к началуБасына оралайық Why is g smaller on a high mountain? Use \(g = GM/r^2\): on the mountain you are further from the Earth's centre. Почему на высокой горе g меньше? Посмотри на \(g = GM/r^2\): на горе ты дальше от центра Земли. Неге биік тауда g аз? \(g = GM/r^2\) формуласына қара: тауда сен Жер центрінен алыстасың.

12 HomeworkДомашнее заданиеҮй тапсырмасы